[code:1][/code:1]

Friday, January 20, 2006

باستان شناسی و آثار تاریخی بروجرد

بروجرد از شهرهای قدیمی ایران است و آثار تاریخی ارزشمندی نظیر مسجد جامع و امام زاده جعفر در آن وجود دارد که جزو بناهای نفیس ایران به شمار می آیند. بیشتر نوشته های گذشته، بروجرد را در دوره های بعد از اسلام و بویژه از دوره سلجوقی به بعد مورد مطالعه قرار داده اند. علت این امر کم بودن مطالعات باستان شناسی در ناحیه بروجرد است وگرنه آثار باستانی و حتی پیش از تاریخ فراوانی در ناحیه بروجرد وجود دارد که دست کم تاریخی 6 هزار ساله از بروجرد را نشان می دهند. بیشتر باستان شناسان، در بررسی لرستان توجه خود را بر روی یافته های مفرغی جنوب و غرب لرستان متمرکز کرده اند که هرچند اینان به نوبه خود منحصر به فرد و مهم هستند و تاریخ باشکوه نیاکان ما را یاد آوری می کنند، اما باعث شده اند تا دیگر نقاط لرستان از چشم دور بمانند.

بشر اولیه در غار زندگی می کرده و با شکار حیوانات و بعدها اهلی کردن و چراندن آنها روزگار می گذرانده است. نواحی مرکزی و جنوبی لرستان یکی از بهترین زیستگاههای اولیه بوده اند و یافته های غارهای خرم آباد تاریخی بس کهن با بیش از چهل هزار سال را نشان می دهد. با آگاه شدن انسانها از کشاورزی و نحوه کاشت و برداشت محصولات، به تعداد انسانها افزوده شد و کم کم بشر زندگی شکاری در غارها را رها کرد و به دنبال آب و زمین مساعد برای کشاورزی گشت. ناحیه بروجرد به لحاظ قرار گیری در دشت وسیع و پر آب سیلاخور از نخستین جایگاههای سکونت بشر بعد از رواج کشاورزی بوده است. طبیعی است که با پیدایش کشاورزی، دشتهای وسیع و پر آب کوهدشت در غرب لرستان و سیلاخور در شرق آن مورد توجه قرار گرفته باشند. تل ها و تپه های باستانی فراوانی در منطقه بروجرد و سیلاخور وجود دارد که سکونت مردمان فراوانی را در هزاره های اول تا چهارم پیش از میلاد در این ناحیه نشان می دهد. اینان سکونتگاههایی کوچک و بزرگ بوده اند که بر روی تپه ها و تل های کم ارتفاع دشت سیلاخور ساخته می شده اند و علاوه بر دسترسی سریع به زمین های کشاورزی، ساکنان را از حیوانات و دیگر انسانها در امان می داشته اند. از جمله اینان می توان به تپه های زنگنه، ایمان آباد، حمام خرابه و چوغا کیوری اشاره کرد.

بعدها و با گسترش تمدن و رواج شهر نشینی، این تپه ها کاربری نظامی نیز پیدا کرده اند و ساختار قلعه گونه آنان تا سده های اخیر نیز پا برجا بوده است. از جمله می توان به ساختار خود بروجرد اشاره کرد که گویا از بدو تاسیس همواره قلعه ای در اطراف آن بوده است. البته این دژ با گسترش شهر کم کم تخریب می شده و در شعاع بزرگتری ساخته می شده است. آخرین قلعه شهر بروجرد در زمان قاجاریان مرمت شد که هنوز هم اندک آثاری از آن در دسترس است. نمونه مهم دیگر این دژهای باستانی را می توان در قلا رمیان در چهار کیلومتریی جنوب شهر بروجرد و در قلب زمینهای کشاورزی دشت سیلاخور دید. قلا رمیان یا قلعه رومیان قدمتی پیش از تاریخ دارد (آثاری از 4000 قبل از میلاد) و اساسا همانند سایر قلعه های پیش از تاریخ منطقه، برای سکونت بنا شده اما در دوره هخامنشیان اهمیت استراتژیک یافته است. بویژه در اواخر این دوران، ناحیه بروجرد از مناطقی بوده است که نبردگاه سربازان ایرانی و سپاهیان اسکندر مقدونی بوده است. نام رومیان نیز به همین علت به این قلعه داده شده است. بعدها سلوکیان، اشکانیان، ساسانیان و حکومت های بعد از اسلام نیز از این قلعه برای مقاصد نظامی استفاده کرده اند. در قرنهای پنجم تا نهم، نبردهای فراوانی بین حکومت های محلی در دشت سیلاخور به وقوع پیوسته و نیز سپاهیان چنگیز و تیمور این ناحیه را ویران ساخته اند که در همه این دوره ها، بروجرد و قلاع اطراف آن مورد توجه بوده اند. به هر حال آثار باستانی فراوانی از دوره های پیش از اسلام در اطراف بروجرد دیده می شود که از جمله می توان به تپه خرابه، سین آباد، گنجینه، سلیمان تره و خدابخش اشاره کرد.

اگرچه تاریخ بنای شهر بروجرد دقیقا پیدا نیست ولی با توجه به شهرسازی اشکانیان در ناحیه غرب ایران، این احتمال هست که شهر/دژ بروجرد نیز در همین دوره بنا نهاده شده باشد. گفته شده که بروجرد در زمان ساسانیان و به دستور فیروز ساسانی بنا نهاده شده است. به هر روی وجود شهر بروجرد در پیش از اسلام و در زمان ساسانیان مسجل است. این شهر در زمان حمله اعراب به ایران از مراکز نظامی بوده و سرداران عرب در زمان حکومت عمر پیکی به بروجرد می فرستند و تقاضای تسلیم شدن سپاهیان ایرانی را می کنند که با رد شدن این درخواست نبردهایی از جانب عراق شروع می شود و نهایتا در نهاوند به شکست ایرانیان می انجامد. از آثار این دوره می توان به آتشکده جامع بروجرد و قلعه یزدگرد در شمال این شهر اشاره کرد که اولی بلافاصله تبدیل به مسجد شد و دومی کم کم اهمیت خود را از دست داد و فرسوده شد. بروجرد در این زمان بخشی از ماه نهاوند به حساب می آمد و از دیگر شهرهای همسایه اش می توان به شاپورخواست (خرم آباد) اشاره کرد.

بعد از فروپاشی ساسانیان، خلفای عرب حاکمیت مرکز و غرب ایران را در دست گرفتند و شهر بروجرد در این زمان نیز مورد توجه قرار گرفت. اعراب نام بروگرد را با تلفظ خود به بروجرد تغییر دادند. ابودلف در کرج (شاه زند اراک) مستقر شد و وزیر خود حمویه را به بروجرد فرستاد. وی نسبت به عمران بروجرد کوشید و با دستکاری در آتشکده بزرگ و مرکزی بروجرد، یکی از نخستین مساجد ایران را در این شهر بنا نهاد و به تبلیغ اسلام پرداخت. مسجد جامع مهمترین اثر تاریخی بروجرد یادگار این دوران است.

با فروپاشی امویان و عباسیان، بار دیگر حکومتهای ایرانی کنترل غرب ایران را به دست گرفتند. در قرن چهارم و پنجم قمری و به گاه حکومت سلجوقیان، بروجرد از اهمیت و اعتبار ویژه ای برخوردار شد. بویژه که حد فاصل همدان، اصفهان و بغداد قرار داشت و کاروانهای زیادی از آن می گذشتند. ثمره آن هم ترمیم قلعه بروجرد و قلاع اطراف و نیز ساخته شدن آرامگاههای گوناگون بود. بسیاری از یافته های تاریخی بروجرد مربوط به دوره سلجوقی است. مهمترین بنای این دوران گنبد خارق العاده امامزاده جعفر بروجرد است. بنای زواریون در تپه های بیرون شهر نیز به احتمال زیاد مربوط به همین زمان است. گویا مسجد بزرگی در این دوره در بروجرد ساخته شده که بعدها در زمان قاجار جای خود را به مسجد سلطانی داده است.

در سده های بعد، ناحیه بروجرد شاهد جنگ و گریزهای بسیار بوده است که در این رهگذار آسیب های زیادی به آثار و بناهای آن وارد شده است و دست کم تا زمان صفویان ساخت و ساز و توسعه را در آن به تعویق انداخته است. شاید قلعه های بروجرد و اطراف آن تنها سازه هایی بوده اند که مرتبا تعمیر و بازسازی می شده اند. اما صفویان فرصت داشتند که بناهایی نظیر مسجد جامع و امام زاده جعفر را بازسازی کنند. از دوره صفوی به بعد، به بروجرد به عنوان ناحیه ای مستقل برای خراجگزاری و جمع آوری مالیات کشاورزان و نیز جمع آوری سپاهیان نگاه می شده است.

آخرین دوره طلایی بروجرد را باید در زمان قاجار جستجو کرد که طی آن بروجرد جزو شهرهای بزرگ و استراتژیک کشور به حساب می آمد و حکومتهای متزلزل مرکزی حساب خاصی روی آن باز کرده بودند. همچنین آب و هوای خوش بروجرد شاهان قجر را به این ناحیه می کشاند و از این رهگذار بناهای متعددی در بروجرد ساخته و یا بازسازی شد که بطور خاص باید به بازار بزرگ بروجرد و کاروانسراهای آن اشاره کرد. مسجد جامع بروجرد در این دوران بازسازی اساسی شد و مسجد سلطانی (مسجد امام) نیز همزمان و به سبک مسجد امام تهران در بروجرد ساخته شد. قلعه بروجرد بازسازی شد و کندکی (خندقی) از آب در دور آن ساخته شد و دروازه های شهر بازسازی شد. دکانها و معابر شهر پیراسته شد و باغهای نفیسی همراه با تکیه های زیبا در اطراف بروجرد ساخته شد که از جمله باغ شاه بروجرد یکی از باغهای سلطنتی و زیبای ایران بود. صنعت و بازرگانی بروجرد بسیار رونق یافته بود و تاجران و سرمایه داران زیادی در بروجرد ساکن بودند که خانه های اعیانی و باغها و تکیه های دلپذیری برای خود می ساختند. خانه هجری، باغ همایونی و تکیه موثقی از این دسته اند. مدرسه های دینی بروجرد رونق گرفتند و روحانیون برجسته ای به بروجرد آمدند یا از آن برخاستند. افول قاجاریان همزمان شد با افول بروجرد.

رضا خان برای سرکوب ناآرامی های لرستان که تا بروجرد نیز کشیده شده بود این شهر را به عنوان پایگاه انتخاب کرد و سرداران ارتش خود را به این ناحیه فرستاد. با آرام شدن اوضاع و قوام گرفتن حکومت پهلوی، کار ساخت و ساز بناهای مدرن و مدارس و بیمارستان در بروجرد آغاز شد. دبیرستان پهلوی در محل سربازخانه بروجرد بنا نهاده شد و قطار و جاده و ماشین به منطقه آمد. اما با این همه، اقدام حکومت پهلوی در تشکیل استانهای مختلف و الحاق سنجیده یا نسنجیده اما به هرحال عجولانه بروجرد که خود ایالت مستقلی بود به لرستان، باعث شد که روند رشد بروجرد برای همیشه متوقف شود که آثار منفی آن تا به امروز برجاست. در دوره محمدرضا پهلوی نیز بیمارستانی بزرگ، سینما و چندین بنای شهری در بروجرد تاسیس شد و خیابانها و پارکهای جدید احداث شد.

در سالهای اخیر نیز بناهای تفریحی و خدماتی مختلفی چون پارکها و بلوارهای مختلف و نیز شهرکهای جدید در بروجرد بنا نهاده شده است. اما سوای دبیرستان امام و تا حدودی ساختمان بانک ملی بروجرد، می توان گفت که از دوره قاجار به بعد هیچ مسجد، مدرسه یا بنای شهری قابل توجهی در بروجرد ساخته نشده که به لحاظ معماری بتواند در دهه ها و سده های بعد جزو آثار ارزشمند بروجرد به حساب آید. هویت و زیبایی هر شهر به میزان سازه های شهری و دیدنی های آن است و اگر چند اثر ارزشمند تاریخی بروجرد نبود، هیچ بنای دیدنی و ماندگاری در این شهر به چشم نمی آمد. یک نکته باید از سوی مسئولان شهرسازی و بویژه شورای شهر و شهرداری مورد توجه قرار گیرد و آن ساختن بناهای شاخص و ماندگار است که هویت فردای بروجرد را تشکیل می دهند.


http://www.boroujerd.info/goftar.htm#gof-3


2 Comments:

At 1/23/2006, Anonymous Anonymous said...

dametoon garm man khodam bache ye borouherd hastam age vaght kardid 1 sar be man ham bezanid in weblog e mane : http://just4sanaz.persianblog.com

 
At 2/04/2006, Blogger ROOSTERCODE said...

Salam bloggere aziz lotfan Site www.bjerd.com ro be boroujerdiha moarefi konid
BJERD Makani baraye tabadole afkare boroujerdihast

 

Post a Comment

Links to this post:

Create a Link

<< Home